προσπαθώ να καταλάβω

Αντιγράφω και μεταφράζω (αρκετά ελεύθερα, βασικά σε ό,τι αφορά το ύφος, το έχω «χαλαρώσει» κάπως) κομμάτια από αυτό το άρθρο του γερμανικού Spiegel, γιατί με βοηθάει στην κατανόηση της σημερινής οικονομικής κρίσης. Ξέρω, πιθανόν να σας σπάω τα νεύρα με την εμμονή μου στα οικονομικά του καπιταλισμού αυτές τις μέρες, αλλά δεν γίνεται, πρέπει να βγάλω άκρη. Όποιος θέλει ακολουθεί:

Η ρίζα της σημερινής κρίσης βρίσκεται σε ένα ουσιώδες χαρακτηριστικό της ίδιας της φύσης της χρηματοπιστωτικής σφαίρας: Καμία τράπεζα δεν κατέχει τόσο χρήμα όσο δανείζει. Το κεφάλαιο των χρηματοπιστωτικών οίκων -είτε με τη μορφή ακινήτων, ευγενών μετάλλων, μετοχών ή μετρητών- είναι κατά πολύ μικρότερο από αυτό που δανείζουν. Τα περισσότερα χρήματα, με τα οποία λειτουργούν οι τράπεζες, είναι δανεισμένα. Είτε από καταθέτες που βάζουν τα χρήματά τους σε αποταμιευτικούς λογαριασμούς, παραχορώντας έτσι στην τράπεζα το δικαίωμα να τα αξιοποιεί, είτε από άλλες τράπεζες και την Κεντρική Τράπεζα.
Μέχρι εδώ: ποιο είναι το ουσιώδες χαρακτηριστικό της τραπεζικής σφαίρας; ότι κάνει τα χρήματα της αποταμίευσης διαθέσιμα σε όποιον χρειάζεται χρήμα ή κεφάλαιο. Βάζει, δηλαδή, η γιαγιά μου στην τράπεζα 3.000 για αποταμίευση. Από αυτά η τράπεζα δίνει σε εμένα 2.000 καταναλωτικό δάνειο και σε εσένα άλλο ένα χιλιάρικο. Περιμένει να πάρει πίσω 4.000 (γιατί είναι τοκογλύφοι). Αν η γιαγιά μου έβαζε τα 3.000 στο στρώμα, αυτά τα χρήματα δεν θα ήταν διαθέσιμα σε ‘μένα και σε εσένα για να τα χρησιμοποιήσουμε, δεν θα αγόραζα εγώ το ούτε-στον-ύπνο-μου στερεοφωνικό που έχω βάλει στο μάτι, ούτε εσύ το παπί που έχεις βάλει στο μάτι. Αλλά ούτε και ο επιχειρηματίας θα έχει κεφάλαιο για να επενδύσει και να αναπτύξει την επιχείρηση που θα παράγει/πουλάει εμπορεύματα που εμείς δεν μπορούμε να αγοράσουμε. Με άλλα λόγια, χωρίς τις τράπεζες η οικονομία της ελεύθερης αγοράς, αν δεν είχε καταρρεύσει, θα δούλευε με ταχύτητες χελώνας – κάτι εντελώς αδιανόητο για τα οικονομικά μεγέθη ακόμη και των φτωχότερων κρατών. Κατανοητό ως εδώ (από εμένα τουλάχιστον). Πάμε παρακάτω.
Ολόκληρη η τραπεζική σφαίρα λειτουργεί, δηλαδή, στηριζόμενη στον δανεισμό. Και, ως εκ τούτου στη βάση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης: Μία τράπεζα δανείζει σε μία άλλη χρήματα μόνο όταν είναι σίγουρη ότι θα τα πάρει πίσω (με τόκο εννοείται).
Και, άρα, ανάποδα, αν μία τράπεζα φοβάται ότι δεν θα πάρει τα λεφτά της πίσω (με τόκο, εννοείται) δεν δανείζει. Και αν υπάρχει γενικευμένη δυσπιστία μεταξύ των τραπεζών, κανείς δεν δανείζει σε κανέναν και αναιρείται το ουσιώδες χαρακτηριστικό με το οποίο ξεκινήσαμε: το ακίνητο αποταμιευμένο χρήμα δεν είναι διαθέσιμο σε όποιον το έχει ανάγκη και η οικονομία φρενάρει. Και επειδή η οικονομία είναι σαν το ποδήλατο, αν φρενάρει πολύ, πέφτει – για την ακρίβεια, η καπιταλιστική οικονομία πέφτει όχι απλώς όταν φρενάρει, αλλά και όταν μειώνει την επιτάχυνσή της, τους ρυθμούς ανάπτυξής της. Κατανοητό και ως εδώ. Προχωράμε…
Η αγορά σπιτιού ήταν τη δεκαετία του ’90 στις ΗΠΑ πολύ της μόδας. Επεδή το χρήμα από την Κεντρική Τράπεζα ήταν φτηνό (λόγω χαμηλών επιτοκίων), οι τράπεζες δάνειζαν ενθουσιωδώς στους κατασκευαστές κατοικιών – με κάπως υψηλότερα, φυσικά, επιτόκια από αυτά που πλήρωναν στην Κεντρική Τράπεζα. Εξάλλου, η κυβέρνηση Κλίντον ενθαρρυνε τις Freddie Mac και Fannie Maye – ιδρύματα που χρηματοδοτούν υποθήκες, να είναι ακόμη περισσότερο γεναιόδωρες με τα στεγαστικά δάνεια. Οι προϋποθέσεις δανεισμού στους κατασκευαστες κατοικιών «χαλάρωσαν» δραστικά.
Με τον τρόπο αυτόν, λοιπόν, όλοι είναι χαρούμενοι: οι τράπεζες δίνουν χρήμα και η οικονομία, στην περίπτωσή μας οι κατασκευές κατοικιών, δουλεύουν ρολόι και με ρυθμούς ανάπτυξης υψηλότατους. Συνεπώς, δουλεύει υποδειγματικά η θεμελιώδης λειτουργία της τραπεζικής σφαίρας που περιγράψαμε στην αρχή. Η τράπεζα δανείζει τα κεφάλαια -που αλλιώς θα έμεναν «στάσιμα» στο στρώμα- στους εργαλάβους, αυτοί χτίζουν σπίτια, οι Fredie Mac και Fannie Maye εγγυόνται στις τράπεζες φτηνά δάνεια χωρίς πολλές προϋποθέσεις στους φτωχούς με υποθήκη το σπίτι που αγοράζουν, οι φτωχοί πληρώνουν τη δόση, οι εργλάβοι κονομάνε [και κάνουν σχέδια για περισσότερες επενδύσεις], η τράπεζα κονομάει και αυτή [και ξαναδανείζει στους εργολάβους που έχουν κάνει επενδύσεις] και όλοι είναι ευτυχισμένοι. Απλό; Απλό. Με την εξής υποσημείωση: Ότι η κυβέρνηση Κλίντον ενθάρρυνε το άνοιγμα της στεγαστικής αγοράς στους φτωχούς γιατί η αμερικανική οικονομία είχε πέσει επικίνδυνα σε επιβράδυνση (των ρυθμών ανάπτυξης ολόκληρης της οικονομίας) αντιμετωπίζοντας την απειλή της ύφεσης. Με την αναθέρμανση της αγοράς στέγης πήρε μπρος ολόκληρη η αμερικανική οικονομία! Καλά ως εδώ (καλά;) Πάμε παρακάτω.
Βασιζόμενες στις υποθήκες, οι τράπεζες επαναπαύθηκαν, και μάλιστα ακόμη περισσότερο αφού οι τιμές των ακινήτων ανέβαιναν. Αν δεν μπορούσε να πληρώσει τη δόση ένας δανειολήπτης, η τράπεζα, με βάση τη λογική των τραπεζών, προχωρούσε σε κατάσχεση – πράγμα που μπορούσε να είναι ακόμη πιο κερδοφόρο. Μία θεωρούμενη ως σίγουρη επιχείρηση. Τα χαμηλά επιτόκια δημιουργούσαν περισσότερη ζήτηση για ακίνητα, η οποία με τη σειρά της ανέβαζε τις τιμές των ακινήτων – δημιουργήθηκε έτσι μια σπιροειδής ανοδική κίνηση.
Παρατήρηση: η όλη ανοδική διαδικασία στηρίχτηκε, δηλαδή σε δύο πυλώνες: α) στα χαμηλά επιτόκια και τις χαμηλές απαιτήσεις προς τους δανειολήπτες, που έκαναν τα δάνεια προσιτά στους φτωχούς και β) στην ύπαρξη πίστης στην αγορα. Δηλαδή, όλος ο κύκλος στηρίχτηκε στην προσδοκία των φτωχών για δανεισμό ή κάνω λάθος; Χαμηλή η τιμή χρήματος, δανείζεται ο φτωχός, αγοράζει σπίτι με χρήμα που πρόκειται ή δεν πρόκειται να αποκτήσει, με αέρα, δηλαδή, ανεβαίνει η αξία των ακινήτων κ.λπ. Εξαρχής, δηλαδή, αναπτύσσεται μια βιομηχανία όχι με πραγματικό χρήμα, αλλά με την προσδοκία χρήματος, με αέρα. Από την άλλη, βασιζόμενη στο πραγματικό χρήμα, η αμερικανική οικονομία ή τουλάχιστον ο κατασκευαστικός κλάδος θα έπεφτε σε ύφεση. Ως εκεί φτάνει το δικό μου μυαλό. Πάμε παρακάτω.
Τέτοιες υποθήκες, λοιπόν, θεωρούνταν ελκυστική επένδυση. Μεμονωμένες υποθήκες θρυμματίστηκαν σε μικρά κομματάκια, πακεταρίστηκαν και πουλήθηκαν ως αξιόγραφα, τα γνωστά παράγωγα.
Εδώ, φίλε μου αρχίζει να γίνεται κόλαση. Ένα δάνειο, δηλαδή μια προσδοκία πραγματικών χρημάτων ή ένα υποθηκευμένο σπίτι, πουλιέται και ξαναπουλιέται ως παράγωγο ξανά και ξανά. Ο αέρας, δηλαδή, πουλιέται στη σειρά ποιος ξέρει πόσες φορές και κανείς δεν γνωρίζει πια τι αγοράζει… πρόκειται για την πιο σχιζοειδή πλευρά της Αγοράς. Αγοράζει κάποιος κάπου μέρος ενός δανείου και ούτε έχει ακουστά ποιος είναι ο δανειολήπτης, τι δουλειά κάνει, ποιο είναι το ακίνητο κ.ο.κ. Αυτός είναι ο φετιχικός χαρακτήρας του εμπρεύματος στον ύψιστο βαθμό. Το εμπόρευμα αποκτά δική του ζωή και ξεφεύγει τελείως από τον ανθρώπινο έλεγχο. Αντίθετα, ασκεί αυτό την τυφλή του εξουσία στους ανθρώπους. Τις συνέπειες τις ζούμε.

Update 16/10

Συνεχίζω από εκεί που το άφησα…

Τότε, όμως, η Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ αύξησε τα επιτόκια από τον φόβο του πληθωρισμού.

Δηλαδή; Εδώ δηλώνω αδυναμία να καταλάβω, γιατί από πληθωρισμό δεν ξέρω. Γιατί δηλαδή η Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ (και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα την ίδα εποχή – πριν από έναν-ενάμισι χρόνο, δηλαδή) φοβούνταν τον πληθωρισμό; Τι σχέση έχει αυτό με την οικονομική ανάπτυξη και την αγορά; Δεν ξέρω. Προχωράω με αυτό ως δεδομένο: ότι η Κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ αύξησε το κόστος του χρήματος (επιτόκια) από φόβο μήπως ο ρυθμός αύξησης των τιμών του καλαθιού του καταναλωτή (πληθωρισμός) αυξηθεί επικίνδυνα.

Μαζί αυξήθηκαν ξαφνικά τα επιτόκια των στεγαστικών δανείων. Άρχισαν οι πρώτες κατασχέσεις ακινήτων, καθώς οι δανειολήπτες δεν μπορούσαν πλέον να πληρώσουν τις δόσεις τους. Η αγορά ακινήτων των ΗΠΑ ήταν έτσι και αλλιώς ήδη κορεσμένη, και έτσι σταμάτησαν οι τιμές των ακινήτων να ανεβαίνουν. Μάλιστα, άρχισαν να πέφτουν.Εκατοντάδες χιλιάδες αγοραστές σπιτιών δήλωσαν ανίκανοι να πληρώσουν το χρέος τους. Ξαφνικά, πολλοί τραπεζίτες ένιωσαν την εκρηκτική δύναμη των χαρτιών που είχαν αγοράσει μαζικά – και τα οποία πλέον δεν ήταν «πωλήσιμα».

Επειδή οι τράπεζες κατείχαν τόσα παράγωγα βασισμένα σε ενυπόθηκα δάνεια τα οποία δεν είχαν πλέον καμία αξία, έχασαν και αυτές σε αξία, και μάλιστα απότομα και ταχύτατα. Για πολλές τράπεζες είναι μέχρι σήμερα τελείως ασαφές πόσα υποτιμημένα χρεώγραφα κατέχουν, γιατί κανείς δεν γνωρίζει ακριβώς πόση αξία έχουν τα «τοξικά» πακέτα.

Από την αρχή: μία τράπεζα διαχειρίζεται χρήμα το οποίο προέρχεται από καταθέτες, δάνεια από άλλες τράπεζες, επενδύσεις και εμπόριο χρήματος (δανεισμός). Με αυτά τα χρήματα, είπαμε, κινείται όλη η οικονομία, τόσο η παραγωγή, όσο φυσικά και η κατανάλωση. Οι τράπεζες άρχισαν κάποια στιγμή να συγκεντρώνουν πολύ χρήμα από τα ενυπόθηκα δάνεια της στεγαστικής αγοράς των ΗΠΑ. Μια αγορά που έμοιαζε ιδιαίτερα κερδοφόρα και σταθερή. Εξαιτίας αυτού, άρχισαν να πουλάνε αυτά τα δάνεια ως ομόλογα σε όλα τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα του κόσμου. Όλος ο κόσμος γέμισε χρήμα προερχόμενο από αυτά τα δάνεια, που σημαίνει ότι το συνολικό αποθεματικό των τραπεζών σε όλο τον κόσμο σε μεγάλο βαθμό εξαρτιόταν από αυτά τα δάνεια. Που σημαίνει με τη σειρά του ότι το χρήμα που κινούσε την παγκόσμια οικονομία προερχόταν σε μεγάλο βαθμό από αυτά τα δάνεια. Πέφτοντας οι τιμές των ακινήτων των ΗΠΑ [δώστε ιδιαίτερη προσοχή στο ότι η αγορά κατοικίας των ΗΠΑ ήταν ήδη κορεσμένη], τα δάνεια αυτά και τα παράγωγα που βασίζονταν σε αυτά έχασαν αυτομάτως την αξία τους. Που σημαίνει ότι οι τράπεζες ξαφνικά έχασαν πολύ μεγάλο μέρος του αποθεματικού τους, δηλαδή του χρήματος που κινεί την πραγματική οικονομία. Επιπλέον, η πίστη, η απαραίτητη, δηλαδή, εμπιστοσύνη που χρειάζονται οι τράπεζες για να δανείζονται μεταξύ τους καταρρακώθηκε, κάτι που πολλαπλασιάζει τις επιπτώσεις της κρίσης στην πραγματική οικονομία.

Με βάση τα παραπάνω, λοιπόν, η ύφεση είναι σχεδόν απίθανο να μην χτυπήσει την πραγματική οικονομία.

Το σχέδιο Braun, σε αντίθεση με το σχέδιο Polson που σκοπό έχει να αγοράσει τα τοξικά παράγωγα, φιλοδοξεί να χτυπήσει στον πυρήνα της κρίσης, με το να εγγυηθεί τον δανεισμό μεταξύ των τραπεζών, ώστε να αποκατασταθεί η πίστη και να ξεμπλοκάρει η ροή χρήματος. Έχω την αίσθηση, όμως, ότι ο πυρήνας του προβλήματος είναι αλλού. Σήμερα τα χρηματιστήρια φουντάρισαν πάλι, ύστερα από δύο μέρες ανόδου…

Για τον πυρήνα του προβλήματος θα γράψω σε επόμενη ανάρτηση, έτσι για να χάσω και τους πιο φανατικούς αναγνώστες μου.

Advertisements

14 thoughts on “προσπαθώ να καταλάβω

  1. Ωραία και παιδαγωγικά το παρουσιάζεις. Ναι αυτό είναι. Δεν είναι δηλαδή καν ο φετιχισμός του εμπορεύματος – αφού, σχεδόν, δεν υπάρχει πλέον εμπόρευμα ή τουλάχιστον αφού τα τρελά λεφτα δεν τα βγάζεις από το εμπόρευμα.

  2. Δεν ξέρω αν συμφωνώ Herr K. Δεν καταλαβαίνω τι εννοείς ακριβώς.

    Εμένα μου φαίνεται ίσα ίσα για την αποθέωση του εμπορεύματος, και μάλιστα σε δύο σφαίρες:

    αρχικά στη σφαίρα του εμπορεύματος κατοικία, το οποίο στη δεκαετία του ’90 αντιμετωπιζει κρίση, γιατί ο κόσμος δεν έχει λεφτά να αγοράσει σπιτια. Με το άνοιγμα των δανείων στους φτωχούς η αγορά ακινήτων παίρνει νέα ώθηση. Αυτή, όμως, η άνθιση είναι ακόμη πιο αυτονομημένη από την πραγματική αγοραστική δύναμη των καταναλωτών, η οποία όχι μόνο δεν αυξάνεται ανάλογα προς τη μεγέθυνση της αγοράς κατοικίας, αλλά πιθανώς μειώνεται κιόλας. Τι άλλο σημαίνει αυτό από την αυτονόμηση του εμπορεύματος τόσο από τον παραγωγό όσο και από τον καταναλωτή;

    Δεύτερον, στη σφαίρα του εμπορεύματος χρήμα. Το χρήμα υποτίθεται ότι είναι μέσο ανταλλαγής εμπορευμάτων. Μπορεί, όμως να γίνει και το ίδιο εμπόρευμα, να πουληθεί, δηλαδή, σε αυτόν που δεν το έχει, με την υπόσχεση ότι θα το πληρώσει αργότερα, όταν έχει, ή σταδιακά. Στην παρούσα περίπτωση παρατηρούμε τρομακτική αυτονόμηση και αυτού του εμπορεύματος που πακεταρίστηκε και έγινε παράγωγα. Τέτοια είναι η αυτονόμησή του, ώστε κανείς από τους αγοραστές και μεταπωλητές του να μην ξέρει πλέον από πού προέρχεται το χρήμα που αγοράζει και ποια είναι η αξία του.

    Η λειτουργία αυτών των αγορών συνδυαστικά πέτυχαν το εξής: από μία αγοραστική δύναμη συγκεκριμένη και μιρκή να κινείται μια αγορά ασύγκριτα μεγαλύτερης χρηματικής αξίας παγκοσμίως. Τρομερό αν το σκεφτείς. Έχω 10 ευρώ και με αυτά κινείται μια οικονομία 10.000 ευρώ, μόνο και μόνο γιατί δανείζομαι, και αυτό το δάνειο η τράπεζα το πουλάει ως ομόλογο και κανείς δεν ξέρει που φτάνει η τρελή αυτή πορεία. Μέχρι που η πραγματική μου αγοραστική δύναμη των δέκα ευρώ δεν μπορεί πλεόν να ανταποκριθεί, έστω και εικονικά, έστω και με δόσεις, στις απαιτήσεις μιας οικονομίας 10.000 ευρώ, και όλα καταρρέουν.

    Τι άλλο είναι αυτό από την φετιχοποίηση του εμπορεύματος, την αυτονόμησή του, δηλαδή, από τις πραγματικές ανάγκες και δυνατότητες; Και ακόμη δεν έχουμε αγγίξει την ταμπακιέρα, που είναι η παραγωγή των αξιών, δηλαδή η εργασία.

  3. Κάντε τόπο και σε εμάς τους αστοιχείωτους…
    Κύριε καθηγητά, θα πέσει ο καπιταλισμός να μας πλακώσει;

  4. imwrong, σου ζητώ συγγνώμη για την καθυστέρηση. Ελπίζω να μην απογοητεύτηκες να περιμένεις.

    Πολύ ενδιαφέρον το άρθρο. Ένα από τα συμπεράσματα [τα οποία ελπίζω να γράψω σε άλλο ποστ] είναι ότι τελειώνει η αμερικανική παγκόσμια ηγεμονία. Αν η ήττα στο Ιράκ σηματοδοτεί το τέλος της αμερικανικής στρατιωτικής ηγεμονίας, η παρούσα οικονομική κρίση σημαίνει την οικονομική ήττα της υπερδύναμης. Πώς θα διαμορφωθεί ο νέος συσχετισμός δεν ξέρω. Αυτό που ξέρω είναι ότι αυτά τα πράγματα δεν γίνονται ομαλά και πολιτισμένα. Συνήθως γίνονται με πόλεμο. Τι είπα τώρα! Ανατρίχιασα! Τέλος πάντων, αυτά στη θεωρία. Επλίζω στην πράξη να μην φτάσουμε σε τέτοιο σημείο. Να δούμε και πώς θα εξελιχθεί η βέβαιη, πλέον, παγκόσμια ύφεση…

  5. Πότε λες να αλλάξεις αυτό το πένθιμο….του blog ? Άντε ν’ ανοίξει η ψυχή σου άρχοντα !

    Τις καλημέρες μου

  6. Οχι άρχοντα….είμαι δημοκράτισα εγώ…..σε αφήνω να αποφασίσεις μόνος σου….είναι ακριβά τα ξυραφάκια και οι αφροί ! :D
    Για το καλό σου σε το λέω….δεν πάει η πλερέζα μεχρι το γόνατο συνοδευόμενη με μουστάκι
    μαύρο και παχύ !

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s